Ονδούρα-Ελ Σαλβαδόρ: Ο πόλεμος του ποδοσφαίρου

Το απόσπασμα από τη γνωστή ρήση του τρισμέγιστου φιλοσόφου, Ηρακλείτου, “πόλεμος πάντων μεν πατήρ εστι, πάντων δε βασιλεύς” είναι μια φιλοσοφική προσέγγιση που αποτυπώνει στην εντέλεια τη σύγκρουση και την αντιθετική -πλην όμως γόνιμη- σχέση των στοιχείων από τα οποία δημιουργήθηκε το σύμπαν. Ωστόσο, στα γεγονότα που θα εξετάσουμε σε τούτο το κείμενο ο πόλεμος θα παρουσιαστεί με πρόσωπο φρικαλέο και δράση εντελώς καταστροφική.

Πόσο μάλλον όταν μια πράξη τόσο οδυνηρή για την ανθρωπότητα θέλει να εμφανίζει σαν αιτία όλων αυτών των δεινών, ένα παιχνίδι. Ένα παιχνίδι όμως, που και οι φανατικότεροι αντίπαλοί του αναγνωρίζουν την βαθιά επίδρασή του στις ανθρώπινες κοινωνίες. Οι λαοί της Ονδούρας και του Ελ Σαλβαδόρ το βίωσαν στο πετσί τους, 42 χρόνια πριν…

Ένα ιστορικό background

Ήταν ένα καζάνι που κόχλαζε, και έλειπε μόνο να δυναμώσει κάποιος τη φωτιά για να ξεχειλίσει. Έτσι έμοιαζε η καυτή ζώνη της Κεντρικής Αμερικής, όπου βρίσκονταν η Ονδούρα και το Ελ Σαλβαδόρ, τη δεκαετία του ‘60. Τα δύο αυτά κράτη είχαν δημιουργήσει μια μεγάλη κόντρα αλλά ταυτόχρονα είχαν αρκετά κοινά σημεία: ήταν ισπανόφωνα, ταλανίζονταν από τις στρατιωτικές τους δικτατορίες (ένεκα της επιρροής των Η.Π.Α.) και κυρίως, μαστίζονταν από το χαντάκωμα των χαμηλών τάξεων, που επέφεραν οι κοινωνικές ανισότητες, και βεβαίως τη φτώχεια.

Ο ανταγωνισμός ανάμεσα σ’ αυτές τις δύο όμορες χώρες είχε ξεκινήσει από τις αρχές του περασμένου αιώνα, όταν χιλιάδες κόσμου από το πυκνοκατοικημένο Ελ Σαλβαδόρ δημιούργησαν αμέτρητα μεταναστευτικά καραβάνια προς την γειτονική και αραιοκατοικημένη Ονδούρα. Σιγά σιγά οι μετανάστες βρέθηκαν να αποτελούν το 20% του γηγενούς πληθυσμού, και σα να μην έφτανε αυτό απέκτησαν αρκετά εδάφη στα σύνορα των δύο κρατών. Οι ντόπιοι πάμπτωχοι κάτοικοι έβλεπαν από τη μια πλευρά, ένα μοντέλο φεουδαρχίας από συμπατριώτες τους να διαθέτει τα μεγαλύτερα κομμάτια γης και την αμερικανική εταιρεία United Fruit να ανθεί από την παραγωγή των μπανανών “Τσικίτα”, ενώ από την άλλη τους μετανάστες να προοδεύουν οικονομικά από την εκμετάλλευση των εδαφών που είχαν υπό την κατοχή τους.

Ο αναδασμός που προχώρησε το 1962 ο δικτάτορας της Ονδούρας, Οσβάλντο Λόπες Αρεγιάνο, εξαιτίας της λαϊκής αγανάκτησης, προσέκρουσε στα συμφέροντα της ολιγαρχίας των γαιοκτημόνων και των Αμερικανικών εταιρειών, με συνέπεια να την πληρώσουν οι μετανάστες από το Ελ Σαλβαδόρ. Χιλιάδες άνθρωποι που είχαν φύγει από την πατρίδα τους για ένα καλύτερο αύριο, είχαν πλέον ένα μήνα διορία για να αφήσουν τις περιουσίες τους. Πια, θεωρούνταν παρείσακτοι τόσο στη χώρα τους, όσο και σε αυτή που τους φιλοξενούσε σχεδόν μισό αιώνα.

Γκολ και θάνατος

Η κατάσταση χαρακτηριζόταν επιεικώς έκρυθμη στις δύο μπανανίες. Τα περιστατικά ρατσισμού και βίας έκανα συχνά πυκνά την εμφάνισή τους ανάμεσα σε γηγενείς και μετανάστες, οι πολιτικές ηγεσίες ήταν στα μαχαίρια και η διπλωματία δεν φάνταζε ικανή να λύσει ουδεμία εκ των διαφορών τους. Το κράμα που μυρίζει πόλεμο είχε παρασκευαστεί, και έμενε απλώς η αφορμή.

Στις 8 Ιουνίου του 1969, οι εθνικές ομάδες ποδοσφαίρου της Ονδούρας και του Ελ Σαλβαδόρ ήρθαν αντιμέτωπες για τα προκριματικά του Παγκοσμίου Κυπέλλου του 1970. Ο νικητής από τους διπλούς αγώνες θα έφτανε ακόμα πιο κοντά στην πρόκριση για το Μουντιάλ του γειτονικού Μεξικό.

Το πρώτο ματς έληξε με την Ονδούρα να κερδίζει 1-0 χάρη σε γκολ στα τελευταία δευτερόλεπτα, κάτι που δεν άντεξε μια νεαρή φίλαθλος από το Ελ Σαλβαδόρ η οποία και αυτοκτόνησε! Ο φανατισμός ήταν τέτοιος που δημιούργησε μια ατέλειωτη προπαγάνδα από τα ΜΜΕ, με την κηδεία της 18χρονης Αμέλια Μπολάνιος να μεταδίδεται ζωντανά από την τηλεόραση και να δίνει το “παρών” σύσσωμη η ποδοσφαιρική ομάδα της χώρας.

Photograph: Nick Potts/PA

Η ρεβάνς του Σαν Σαλβαδόρ επτά μέρες αργότερα, μύριζε μπαρούτι, με τα μέτρα ασφαλείας να έκαναν τον Δράκοντα να αισθάνεται μειονεκτικά. Ο Τύπος εξέτρεφε το θεριό της μισαλλοδοξίας και καλλιεργούσε κλίμα εκδίκησης όλη την εβδομάδα, με αποτέλεσμα να πέφτουν βροχή οι πέτρες και τα ξύλα στο πούλμαν της αποστολής της Ονδούρας. Η ένταση μεταφέρθηκε και εντός γηπέδου, με δύο οπαδούς των φιλοξενούμενων να τραυματίζονται και την αστυνομία να χρησιμοποιεί υδραντλίες για να επιβάλει την τάξη.

Αγωνιστικά, η ομάδα του Σαλβαδόρ ήταν πολύ ανώτερη και επικράτησε με 3-0 αλλά τότε μετρούσαν οι βαθμοί της νίκης και όχι η διαφορά των γκολ. Η πρόκριση θα κρινόταν σε τρίτο παιχνίδι, αυτή τη φορά επί ουδετέρου εδάφους.

Εκατό αιματηρές ώρες

Στις 29 Ιουνίου θα γινόταν η Τρίτη και καθοριστική αναμέτρηση ανάμεσα στα δύο αντιπροσωπευτικά συγκροτήματα. Στο χωρητικότητας 100.000 θεατών στάδιο “Αζτέκα” του Μεξικό, θα παρευρίσκονταν 15.000 θεατές για να παρακολουθήσουν τον αγώνα μεταξύ της Ονδούρας και του Ελ Σαλβαδόρ που θα έκρινε την πρόκριση στον επόμενο προκριματικό γύρο.

Την ίδια ώρα οι δύο χώρες έκοβαν κάθε διπλωματική επαφή. Κανείς δεν ήξερε με σιγουριά πως θα κατέληγε αυτή η σειρά παιχνιδιών που συνοδευόταν από μια εκρηκτική πολιτικοκοινωνική ατμόσφαιρα. Ο ρατσισμός αυξανόταν, παραστρατιωτικές οργανώσεις έδιωχναν με τη βία από την Ονδούρα τους μετανάστες προς το ήδη πυκνοκατοικημένο Ελ Σαλβαδόρ, ο Τύπος πίεζε για πόλεμο, και 22 ποδοσφαιριστές θα έπαιζαν απλώς έναν αγώνα ποδοσφαίρου.

Την περίοδο εκείνη οι Ηνωμένες Πολιτείες προσέλκυαν τα φώτα της δημοσιότητας λόγω της “κατάκτησης” του διαστήματος όμως κάπου νοτιότερα της ηπείρου, ένα ανθρώπινο δράμα εκτυλισσόταν με ραγδαίο ρυθμό. Μετά από ένα εξαιρετικό ματς που κρίθηκε στην παράταση, το Ελ Σαλβαδόρ επικράτησε της Ονδούρας με 3-2. Στις κερκίδες οι οπαδού του Σαλβαδόρ φώναζαν “Δολοφόνοι, δολοφόνοι…” αλλά η παρουσία 2.000 Μεξικανών αστυνομικών απέτρεψε τα χειρότερα. Στην εμπόλεμη ζώνη όμως των δύο κρατών, τα πράγματα επιδεινώνονταν , ώσπου φτάσαμε στο πρωινό της 14 Ιουλίου του 1969.

Η αεροπορία του Ελ Σαλβαδόρ άνοιξε το χορό των βομβαρδισμών με επίθεση στην πρωτεύουσα της Ονδούρας, Τεγκουσικάλπα, και τα στρατεύματα ξηράς έκαναν έφοδο στη γείτονα χώρα. Οι Ονδουριανοί από την πλευρά τους απάντησαν προκαλώντας μεγάλες ζημιές στις πετρελαϊκές εγκαταστάσεις του αντιπάλου τους.

Έπειτα από 4 μέρες και 100 ώρες αδιέξοδων συγκρούσεων, την διευθέτηση της ειρήνης ανέλαβε ο Οργανισμός Αμερικανικών Κρατών αφού οι Η.Π.Α. δεν θέλησαν να εμπλακούν εμφανώς. Στις 18 Ιουλίου οι δύο χώρες συμφώνησαν για διακοπή των εχθροπραξιών και η αποχώρηση των στρατευμάτων έγινε τις επόμενες μέρες.

Μεθεόρτια

Ο απολογισμός του “πολέμου των 100 ωρών” ή αλλιώς “πολέμου του ποδοσφαίρου”, όπως τον βάφτισαν τα ΜΜΕ, υπολογίζεται ότι άφησε περίπου 6.000 νεκρούς, δεκάδες ρημαγμένες πόλεις και 300.000 ξεσπιτωμένους ανθρώπους.

Η αιτία δεν ήταν φυσικά εκείνα τα ματς ποδοσφαίρου ανάμεσα σε Σαλβαδόρ και Ονδούρα αλλά η συσσωρευμένη καταπίεση και εξαθλίωση της ζωής των πολιτών και των δύο κρατών από εσωτερικούς και εξωτερικούς παράγοντες. Όπως και σε άλλες αντίστοιχες περιπτώσεις, οι δικτατορίες σε αμφότερες τις χώρες ισχυροποίησαν τη θέση τους προς τέρψη του νταβατζή της ηπείρου, της κυβέρνησης των Η.Π.Α. (μην ξεχνάμε, παραπέρα βρισκόταν η… αριστερή Κούβα του Φιντέλ). Η αδυναμία μάλιστα του Σαλβαδόρ να θρέψει τους παλιννοστούντες, οδήγησε σε εμφύλιο πόλεμο μια δεκαετία αργότερα. Το 1980, Ελ Σαλβαδόρ και Ονδούρα προσέφυγαν στο δικαστήριο της Χάγης προς επίλυση των συνοριακών τους διαφορών, με το διεθνές όργανο να δίνει το μεγαλύτερο ποσοστό των αμφισβητούμενων εδαφών στην Ονδούρα.

Στο αγωνιστικό μέρος, η ομάδα του Ελ Σαλβαδόρ προκρίθηκε στην τελική φάση του Παγκοσμίου Κυπέλλου στο Μεξικό ύστερα από μια περιπετειώδη σειρά αγώνων με την Αϊτή, που συμπεριελάμβανε μέχρι και ανάμειξη… μάγων. Ωστόσο, δημιουργήθηκε ρήξη ανάμεσα στους ποδοσφαιριστές και την κυβέρνηση καθώς οι πρώτοι ζήτησαν τα χρήματα από το πριμ που τους είχε τάξει η πολιτική ηγεσία, αλλά οι ιθύνοντες απάντησαν πως τα χρήματα θα δίνονταν προς αποκατάσταση των ζημιών του πολέμου. Ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης…